Yöntem ilkeleri

1. Kaynak hiyerarşisi

Haber siteleri yalnızca birincil kaynağa ulaşmak için kullanılır. Haberin kendisi kaynak gösterilmez.

2. Veri seçim kuralları

1. Ölçü birimi soruya göre seçilir, hikâyeye göre seçilmez.
   • Ülkeler arası seviye karşılaştırması için satın alma gücü paritesi (PPP) kullanılır.
   • Zaman içindeki büyümeyi ölçmek için sabit fiyatlar kullanılır.
   • Cari dolar yalnızca dış ticaret ya da borç gibi kur bazlı konularda kullanılır.
2. Başlangıç ve bitiş yılı gerekçelendirilir. Seçilen yıllar kriz ya da zirve yılına denk geliyorsa bu açıkça belirtilir, farklı yıllarla da kontrol edilir.
3. Revizyonlar belirtilir. TÜİK’in ulusal hesaplardaki ana revizyonları (ör. 2016 ve 2025) gibi seri değişikliklerinde hangi sürümün kullanıldığı yazılır.
4. Ortalamanın yanında dağılım da gösterilir. Mümkün olan her yerde il, bölge veya gelir grubu kırılımı verilir.
5. Ham veri yayımlanır. Her grafiğin CSV dosyası ve dosyanın indirilme tarihi sitede yer alır.

3. “Kronik” tanımı

Bir sorunun kronik sayılması için ilk iki koşul aranır, üçüncüsü destekleyicidir:

1. Süreklilik: Sorun sabit dört dönemin (1923–1950, 1950–1980, 1980–2002, 2002 sonrası) en az üçünde görülmeli; tek bir dönemin sorunu, ne kadar ağır olursa olsun, kronik sayılmaz.
2. Plan hedefi: Devlet bu sorun için bir hedef koyduysa, tutturamamış olmalı; planda sayısal hedef yoksa, sürekliliği gösteren bağımsız ölçümlere bakılır.
3. Karşılaştırma: Türkiye benzer ülkelerle ve OECD ortancasıyla kıyaslanır; bu destekleyici bir ölçüttür, tek başına karar vermez.

Testi geçemeyen madde kronik sayılmaz; listede “testi geçemedi” etiketiyle izlenir.

İzleme listesi (11 Ekim 2026’da eklendi; (b) koşulu 12 Ekim 2026’da düzeltildi): Kronik ölçütünü geçmeyen bir konu, (a) planların aynı yöndeki hedefi ya da taahhüdü en az iki ardışık plan döneminde yön olarak gerçekleşmediyse ve (b) son resmî değer, (a)’daki ilk dönemin başlangıç değerine göre planın istediği yönün öbür yanındaysa (net ters gidiş) izleme listesine alınır ve her yeni resmî veriyle yeniden sınanır. İzleme listesi hüküm değildir. Ölçütü Kronik sorunlar testini geçemeyen ya da çekinceyle listede kalan bütün maddelere uyguladık; koşulları yalnız demografik dönüşüm maddesinin doğurganlık göstergesi sağladı. Sınama madde düzeyindedir; kronik bir maddenin alt göstergesi bu ölçütle ayrıca sınanmaz. “Yakından” serisinin bölümleri bu ölçütle sınanır.

Bir dönemde veri yoksa bu açıkça yazılır (“bilmiyoruz”) ve literatürle desteklenir; eksik dönem, sorunu kronik saymak için kullanılmaz.

⚠️ Bu tanım, 03. videodaki tanımla aynıdır. Uzman görüşüyle gözden geçirilecek.

4. Tarafsızlık kuralı

• Her döneme aynı ölçü uygulanır. Bir göstergeye bir dönem için bakılıyorsa, veri olan bütün dönemler için bakılır.
• Dönemler sabittir. Bütün sorunlara aynı dört dönem uygulanır. Bir sorunun kronik sayılması için en az üç dönemde görülmesi gerektiğinden, hiçbir dönem sonucu tek başına belirlemez. Siyasi dönemlere göre karşılaştırma yapılacaksa bütün dönemler aynı tabloda gösterilir.
• Kişi adı kullanılmaz. Kararlar, kurum ve belge adıyla anılır (ör. “24 Ocak 1980 kararları”).
• İyileşmeler de raporlanır. İyi giden göstergeler de kötü gidenler kadar görünür olur.
• Karşı görüş aranır. Her çözüm taslağında en güçlü itiraz ve ona verilen cevap yer alır.

5. Karşılaştırma nasıl kullanılır

1. Birincil ölçüt Türkiye’nin kendi hedefleridir. Bir konuda önce devletin kendi planında ne yazdığına ve ne gerçekleştiğine bakılır.
2. Ülke karşılaştırması ikincildir. Yalnızca benzer bir sorunun başka yerde nasıl ele alındığını göstermek için kullanılır.
3. Karşılaştırma seti konuya göre seçilir ve gerekçelendirilir. Sette o konuda başarılı olan ülkelerin yanında başaramayanlar da bulunur.
4. Bağlam farkları yazılır. Bir ülkenin koşulları (dış yardım, rejim, jeopolitik konum) sonucu etkiliyorsa bu açıkça belirtilir.

6. Belirsizlik dili

7. Araçlar ve denetim

Kaynak tarama, veri işleme, metin taslakları, görseller ve seslendirme yapay zekâ araçları desteğiyle yapılır; her cümleyi Berk Can okuyup onaylar. Konu seçimi ve son karar Berk Can’ındır. Her video metni, 01’den itibaren, yayından önce Terazi’den geçer: ayrı bir yapay zekâ denetimi, yazarın notlarını kanıt saymadan, her rakamı ve iddiayı ham kaynağa karşı sınar; bulguları Berk Can inceler (Terazi). Raporların nasıl yayımlanacağı (tam rapor ya da özet) hukuki görüşten sonra kesinleşecek; karar bu sayfaya yazılacak. Ayrıntı: Nerede duruyoruz?

8. Bir video nasıl yapılır

Her video aynı altı adımdan geçer.

1. Araştırma

Konu, kalkınma planlarının ilgili hedefleriyle başlar. Kaynaklar yukarıdaki hiyerarşiyle toplanır: kanun ve Resmî Gazete, TBMM kayıtları, plan metinleri, resmî istatistik, uluslararası veri setleri. Her kaynağın ham kopyası saklanır; veriler koddan işlenir. Kaynak taramasında yapay zekâ araçları kullanılır.

2. Metin

Seslendirme metni yazılır. Kaynağa dayanan cümleler Kayıt, yorum cümleleri Kanaat olarak işaretlenir (Kayıt ve Kanaat). Parti ya da kişi adı, niyet yargısı ve suç isnadı olmaz; dönemlere aynı ölçü uygulanır, iyileşmeler de söylenir.

3. Terazi

Metin, yazarın notlarını kanıt saymadan çalışan ayrı bir yapay zekâ denetimiyle sınanır. Terazi her cümleye aynı kontrol listesini uygular: kaynak, rakam, nitelik (hedef mi, gerçekleşme mi), nicelik sözleri, aynı cetvel, dil, Kayıt/Kanaat, durum dürüstlüğü, nedensellik ve hukuki okumaya gitmesi gereken cümleler. Her bulgu ya düzeltilir ya da gerekçeli itirazla yanıtlanır; açık bulgu varken video yayınlanmaz. Metin her değiştiğinde denetim yeniden yapılır. Raporların nasıl yayımlanacağı (tam rapor ya da özet) hukuki görüşten sonra kesinleşecek; karar bu sayfaya yazılacak. Terazi bir yapay zekâ denetimidir; uzman ya da avukat okumasının yerine geçmez.

4. Ses

Onaylanan metin, Berk Can’ın ses örneğinden yapay zekâyla, yerel bir araçla seslendirilir. Rakam ve özel adların okunuşu tek tek kontrol edilir; ses metinle birebir aynıdır.

5. Görüntü

Grafikler ve sahneler kodla çizilir; arşiv görseli kullanıldığında kaynağı yazılır; kamera görüntüsü yoktur. Her grafik ham veri dosyasından üretilir, kaynağı ekranda yazar. Kayıt/Kanaat rozeti 5. içerik videosundan itibaren her karede görünür. Kareler tek tek kontrol edilir.

6. Yayın

Video YouTube’a, sayfası bu siteye konur: transkript, kaynak listesi, veri tabloları. Veri ve kod açık veri deposuna girer (veri CC BY 4.0, kod MIT). Yayından sonra bulunan hatalar düzeltme politikasıyla düzeltilir ve kayda geçer.

Değişiklik geçmişi

• v0.8 (14.10.2026): Kayıt/Kanaat rozetinin 5. içerik videosundan itibaren olduğu yazıldı.
• v0.6 (11.10.2026): Araç beyanına metin taslakları; Terazi kapsamı (01’den itibaren) ve “yazarın notlarını kanıt saymadan”; raporların yayımlanma biçimi hukuki görüşe bağlandı; en az üç dönem şartı nedeniyle hiçbir dönemin sonucu tek başına belirlemediği; arşiv görselleri.
• v0.5 (05.10.2026): Kronik tanımı 03. videodaki tanımla eşitlendi (planda sayısal hedef yoksa bağımsız ölçümler); gerekçesiz dönem cümleleri çıktı; testi geçemeyen maddeler etiketiyle izlenir.
• v0.4 (29.09.2026): “Bir video nasıl yapılır” bölümü eklendi (altı adım); Terazi’nin çalışmaya başladığı yazıldı.
• v0.3 (28.09.2026): “Araçlar ve denetim” bölümü eklendi (yapay zekâ kullanımı, kaynak testi, Terazi).
• v0.2 (21.09.2026): Karşılaştırma bölümü eklendi (birincil ölçüt plan hedefleri); kronik tanımı V2 dönem testiyle birleştirildi; Kore çalışmasından kalan örnekler çıkarıldı.
• v0.1 (21.09.2026): İlk sürüm.